Piramidy w Gizie to nie trzy obiekty stojące w piasku. To nekropolia na skraju Pustyni Zachodniej, trzynaście kilometrów na południowy zachód od centrum Kairu i dziewięć od Nilu, z trzema królewskimi piramidami, mniejszymi piramidami dla królowych, świątyniami, drogami procesyjnymi, czterema cmentarzami, pozostałościami miasta robotników i Sfinksem leżącym po wschodniej stronie i patrzącym w stronę pustyni. Wszystko powstało w IV dynastii Starego Państwa, około 2600-2500 p.n.e., a na zwiedzanie potrzeba co najmniej pół dnia, bo odległości na miejscu są realne.
Nekropolia, a nie trzy obiekty
Płaskowyż to działający teren archeologiczny, na pagórku. Wielka Piramida stoi na północnym skraju płaskowyżu, piramida Chefrena kilkaset metrów na południowy zachód, a piramida Mykerinosa jeszcze dalej. Sfinks leży na wschód od nich, niżej i bliżej doliny, a teren pomiędzy piramidami wypełniają mastaby, grobowce urzędników i członków rodziny królewskiej, rozplanowane wzdłuż ulic i alei, układanych etapami budowy piramid.
Sfinks nie został wykuty z bloku i przyciągnięty tam, wydrążono go bezpośrednio w skale płaskowyżu, a wapień wokół ciała wykorzystano przy budowie świątyni stojącej przed nim. Dlatego pomnik jest zagłębiony w swoim własnym zagłębieniu: kopalnia i rzeźba tworzą jedną całość.
Trzy piramidy
Piramida Cheopsa jest największa i najstarsza; przy podstawie zachowało się kilka oryginalnych bloków licowych z białego wapienia z Tury, sprowadzanych barkami przez Nil. Większość tej okładziny rozebrano w średniowieczu na potrzeby budowy Kairu, przez co piramida pokazuje dziś schodkowe warstwy zamiast gładkiego zbocza, jak było w oryginale. Kompeks wokół niej obejmował trzy małe piramidy dla królowych oraz trzy jamy na łodzie, w jednej odnaleziono słynną łódź Cheopsa.
Piramida Chefrena to ta, którą wielu myli z Wielką Piramidą. Stoi wyżej na grzbiecie i jest bardziej stroma, więc wydaje się wyższa, choć jest mniejsza zarówno pod względem wysokości, jak i objętości. Na jej szczycie zachował się charakterystyczny pas oryginalnej okładziny, co z daleka daje wrażenie pełnej piramidy. W skład kompleksu wchodziła między innymi świątynia dolinna z posągami Chefrena, świątynia Sfinksa, droga procesyjna i świątynia grobowa.
Piramida Mykerinosa jest najmniejsza z trzech królewskich i jedynym z czterech wielkich monumentów płaskowyżu, który zupełnie nie zachował oryginalnej gładkiej okładziny. Ukończono ją około 2510 roku p.n.e. i ma własne trzy mniejsze piramidy. To ona pokazuje, jak piramida wygląda „od środka”, czyli bez kamiennej okładziny.
Sfinks
Sfinks ma 73 metry długości (od łap do ogona), 20 metrów wysokości (od podstawy do czubka głowy) i 19 metrów szerokości z tyłu przy zadzie, jest więc największą monolityczną rzeźbą w kraju, choć niemal każdy spodziewa się po nim większych rozmiarów. Twarz skierowana jest na wschód, ku wschodzącemu słońcu, zgodnie z kultem solarnym Starego Państwa.
Większość swojej historii Sfinks spędził pod piaskiem. Zasypały go wydmy jeszcze w Pierwszym Okresie Przejściowym; pierwsza udokumentowana próba odkopania miała miejsce około 1400 r. p.n.e., kiedy przyszły faraon Totmes IV odgruzował przednie łapy i umieścił między nimi granitową stelę, na której opisał sen: bóg obiecał mu tron w zamian za odkopanie rzeźby. Ta stela, tzw. Stela ze Snu, stoi tam nadal. Pomnik odgruzowywano także w rzymskich czasach, za Nerona, i ostatecznie w 1926 roku.
Nos został usunięty celowo, prętami lub dłutem, i legenda o artylerii Napoleona jest nieprawdziwa, uszkodzenie jest opisane już w X wieku, a w XV wieku winą obarczono sufiego, który miał protestować przeciw ofiarom składanym pomnikowi. Fragmenty brody znajdują się dziś w British Museum, a na twarzy znaleziono resztki czerwonego barwnika, co wskazuje, że cała rzeźba mogła być pomalowana. Nie jest pewne, czyja to twarz; powszechnie przyjmuje się Chefrena, ale nie ma na to żadnego inskrypcyjnego dowodu, a zwolennicy Cheopsa i Dżedefra nie zostali przekonani.
Kto to faktycznie zbudował
Odpowiedź na to pytanie zmieniła się przez ostatnich 30 lat, a dowody są dostępne na miejscu. Zespół Marka Lehnera odkopał tzw. miasto robotników na południowy wschód od kompleksu Chefrena i Mykerinosa; znaleziono tam noclegownie, piekarnie, browary i kuchnie, gdzie podstawą menu był chleb, wołowina i ryby, warsztat miedziany, szpital i cmentarz. Wśród pochowanych są osoby, które przeżyły urazy związane z pracami budowlanymi, a groby znajdują się na tyle blisko monumentów, z chlebem i piwem na drogę pośmiertną, że dowodzą dumy z wykonywanej pracy.
Liczby wciąż budzą spory. Herodotowi powiedziano, że przy Wielkiej Piramidzie pracowało 100 000 ludzi po trzy miesiące rocznie przez 20 lat. Współcześni badacze, na podstawie grobów i miasteczka, szacują czas budowy na 20-27 lat, a liczbę osób od 20 do 30 tysięcy stałych robotników, z czego około 10 tysięcy obecnych naraz. To wszystko nie potwierdza XIX-wiecznej wizji budowy przez niewolników.
Dojazd i wejście
Płaskowyż znajduje się na zachód od rzeki, na terenie miasta Giza, około 9 kilometrów od Nilu i 13 od centrum Kairu, więc praktycznie wszyscy dojeżdżają z miasta taksówką lub przez aplikację, ustaloną przed wyjazdem. Metro kończy bieg na Gizie, resztę trzeba pokonać taksówką, a grupy z przewodnikami przyjeżdżają autokarami w ciągu poranka.
Bilet kup przez państwowy portal egymonuments lub przy wejściu. Każdego, kto cię zaczepi z ofertą, traktuj jak sprzedawcę, a nie usługę. To samo dotyczy przejażdżek na wielbłądzie, koniu czy bryczce: cena podlega negocjacji, a jej ustalenie przy świadkach przed wejściem jest rozsądne, zamiast dyskutować po zejściu. W 2021 roku płaskowyż przeszedł modernizację za 17 mln euro: powstało centrum dla gości, elektryczny bus, toalety, oznakowanie, restauracja 9 Pyramids Lounge i darmowe wifi, więc całość jest dziś lepiej zorganizowana niż głosi opinia. W 2017 roku dla zwiedzających udostępniono Szyb Ozyrysa, głęboki szyb pochówkowy z trzema poziomami.
Pozostała część nekropolii
Giza to północny skraj obszaru światowego dziedzictwa, który ciągnie się na południe przez Abusir, Sakkarę i Dahszur, to powód, by przyjrzeć się piramidom szerzej niż tylko na zdjęciu. Sakkara ma piramidę schodkową i pierwszą w świecie architekturę w kamieniu, Dahszur, dwie piramidy pokazujące przejście do kształtu gładkościennego, a Memfis, stolica Starego Państwa, do której należą wszystkie te piramidy, leży między nimi. Dzień zaczęty wcześnie w Gizie i zakończony w Sakkarze oraz Dahszur układa się w logiczną sekwencję.
Muzeum Wielkiego Egiptu, otwarte w całości 1 listopada 2025, znajduje się dwa kilometry od płaskowyżu i mieści ponad 100 tysięcy eksponatów, w tym wszystkie 5398 przedmiotów z grobu Tutanchamona w dwóch własnych przestronnych salach. To naturalny drugi etap dnia z piramidami i jedyne miejsce w Egipcie, gdzie popołudniowe zwiedzanie wewnątrz jest naprawdę wygodne.