Rzeka Ounila przez większość roku jest wyschnięta, a wioska stoi na wzgórzu, bo to miejsce pozwalało łatwo przekroczyć płytką wodę i obserwować okolicę. Przez sześć wieków był to przystanek na trasie, którą karawany przewoziły sól, złoto i niewolników przez Atlas do Marrakeszu. Ksar to efekt czterech stuleci tego ruchu, wszystko zbudowane z gliny.
To dziwne miejsce na pierwszy rzut oka, bo wygląda jak plan filmowy, i rzeczywiście pojawiło się na wielu ekranach. Ale potem zauważysz, że ściany niszczeją tam, gdzie zaniedbania mają takie same skutki niezależnie od filmu, a przy jednym z wejść suszy się pranie. Wtedy wioska staje się tym, czym jest naprawdę: miejscem, które ludzie opuścili, a część z nich wróciła do domów.
Co tutaj właściwie widzisz
Wzgórze było ufortyfikowane już od XI wieku, w czasach Almorawidów, na jednym z nielicznych przejść przez Atlas między Marrakeszem a Saharą. Najstarsze stojące budowle pochodzą z XVII wieku, lecz kolejne generacje wznosiły domy według tych samych zasad, dlatego cała wioska wydaje się jednolitym organizmem: budynki upchane w obrębie obronnego muru z narożnymi wieżami i pojedynczą bramą, wysokie domy dolnej części z geometrycznymi zdobieniami na piętrach, meczet, karawanseraj dla podróżnych, kilka kazb i marabut Sidi Ali lub Amer.
Na szczycie wzgórza znajdziesz ruiny dużego, ufortyfikowanego spichlerza, agadiru, od którego wywodzi się nazwa miasta na wybrzeżu. Jest tu także plac, muzułmański cmentarz i cmentarz żydowski, to ostatnie przypomina, że południowe wioski były kiedyś mieszane, aż do połowy XX wieku. Poza murami rozciąga się płaski teren na pola i młócenie zboża.
Materiał to podstawa tej architektury. Wszystko zbudowano tu z ubitej ziemi, adobe, cegły z gliny i drewna, mieszanki ziemi i słomy, ubijanej w szalunkach. Jest tanio, dom daje chłód, ale wymaga nieustannych napraw: wioska tego typu zaczyna się rozpadać już po kilku dekadach od opuszczenia. Wyższe budynki mają fundamenty z ubitej ziemi do pierwszego piętra, a wyżej lżejszy adobe, tak ściany utrzymują ciężar. UNESCO nazywa to autentycznym świadectwem, i przetrwało właśnie dlatego, że nigdy nie zaprzestano napraw.
Ouarzazate i sąsiednie studia filmowe
Ouarzazate to stolica prowincji, około 79 000 mieszkańców, 1 151 metrów n.p.m., na pustynnym płaskowyżu na południe od Atlasu Wysokiego. Samo siebie nazywa bramą pustyni, i dokładnie nią jest: to ostatnie miasto przed doliną Draa i piaskami. Ma własny zabytkowy obiekt z gliny, Kazbę Taourirt, rozbudowaną przez rodzinę Glaoui, która rządziła południem dla Francuzów i trzymała przed drzwiami działo.
Branża filmowa dotarła tu w latach 80. i już nie wyjechała. Atlas Studios powstało w 1983 roku i zajmuje według właściciela największy teren na świecie, CLA Studios otwarto w 2004. Rocznie kręci tu między 20 a 50 zagranicznych produkcji, przyciągają je pustynia, góry, kazby, wyszkolone ekipy i sprawny proces uzyskiwania pozwoleń. Małe, przyjazne muzeum kina naprzeciwko kazby pokazuje, co zostało tu zrobione lub zostawione.
Dojazd: przełęcz i dolina
Prawie wszyscy przyjeżdżają tu drogą przez Tizi n’Tichka, wysoką przełęcz, którą biegnie główna szosa z Marrakeszu na południe. To długi podjazd z mnóstwem zakrętów i czasami kolejką za ciężarówkami, i właśnie podczas tej jazdy zrozumiesz, jak całkowicie Atlas rozdziela dwa światy. Z Marrakeszu to długa, całodniowa wycieczka z przystankiem w ksarze; z Ouarzazate to szybki wypad na zachód.
Inna trasa to sama droga karawan, doliną Ounila przez Telouet, mijając ruiny pałacu Glaoui. Jest trudniej, wolniej, ale ciekawiej, z wioskami jak Tamdaght po drodze. Jeśli masz samochód i wolny dzień, wybierz ten wariant. Wycieczki autokarowe z Marrakeszu to sześć godzin w fotelu na trzy godziny zwiedzania, warto zostać na noc.
Kiedy jechać
Ouarzazate to klimat pustynny z prawdziwą zimą. Średnie dzienne maksimum to od 17°C w styczniu do 38,8°C w lipcu, rocznie pada około 115 mm, kilka wilgotniejszych dni w zimie, prawie nic od czerwca do września. Poranki w styczniu bywają bliskie zera, czasem w mieście pada śnieg, a letnie popołudnia są tak gorące, jak sugerują liczby, więc dzień dzieli się na poranne i wieczorne spacery.
warto jechać w dwóch okresach: marzec, maj, gdy dolina jest ciepła i długo jasno, lub październik, listopad, gdy upał już minął, ale niebo nadal czyste. Latem dasz radę, jeśli unikasz południa, a zimą jest pięknie i chłodno, z ośnieżonym Atlasem nad wioską i zarysowanymi kazbami.
Aït Ben Haddou sam w sobie wart jest długiej jazdy, ale daje też coś więcej: uczy patrzyć na gliniane mury, więc każde kolejne kazby, ksary i wioski południowych dolin przestają być tylko tłem, a stają się inżynierskimi dziełami, które potrafisz czytać.