Fez to miasto, które pokazuje Maroko wszystkim, którzy sądzą, że poznali je w Marrakeszu. Powstało w 789 roku, na przemian bywało stolicą przez kolejne wieki, a do dziś uchodzi za intelektualne centrum kraju: medyna skrywa uniwersytet powstały w 857 roku i bibliotekę często nazywaną najstarszą stale używaną na świecie.
To także miasto trudniejsze do zwiedzania. Stare centrum to czynne miejsce pracy bez samochodów, bez obwodnicy i niemal bez oznakowania ulic, więc pierwsza godzina tu jest dezorientująca, a dopiero następna zachwyca. Ten przewodnik ma pomóc przebić się przez początek.
Dwie medyny i nowe miasto
Fez to w rzeczywistości trzy części stojące obok siebie. Fes el-Bali to stara część miasta, ta z pocztówek, powstała na obu brzegach rzeki Fez i połączona w jeden zamknięty murami zespół w XI wieku. Fes Jdid, czyli nowe Fez, powstało w 1276 roku jako dzielnica administracyjno-wojskowa i do dziś mieści pałac królewski (zwiedzać można tylko jego bramy). Ville Nouvelle to francuska część miasta, powstała po 1912 roku, z szerokimi ulicami, bankami, kawiarniami i dworcem kolejowym.
Stare miasto wpisano na listę UNESCO w 1981 roku, jako pierwszy taki obiekt w Maroku. To jedna z największych i najstarszych stref bez samochodów na świecie, nie z sentymentu, a z konieczności: większość uliczek jest za wąska dla pojazdów, towary wozi się tu nadal ręcznymi wózkami lub na grzbietach osłów.
Zwiedzanie medyny
Medyna to nie muzeum z wytyczoną trasą. Mieszka i pracuje tu około ćwierć miliona ludzi, układ ulic ułożono tu w trosce o wodę, cień i bezpieczeństwo, a nie wygodę odwiedzających. Najłatwiej się tu zrazić, traktując całość jak prostą siatkę ulic.
Co pomaga? Po pierwsze, licencjonowany przewodnik na pół dnia, i to na początku pobytu. Po drugie, mapa offline w telefonie z zaznaczonym wcześniej riadem, sygnał w najgłębszych uliczkach jest słaby, a mury podobne na każdej wysokości. W orientacji pomaga główny trakt, Tala’a Kebira, oraz bramy miasta: Bab Bou Jeloud na zachodzie, Bab Mahrouk, Bab Guissa i Bab Ftouh.
Każdy, kto proponuje pokazanie drogi, próbuje coś sprzedać, skuteczny jest uprzejmy, stanowczy odmów i odejście. Jeśli naprawdę chcesz skorzystać z przewodnika, popytaj w riadzie lub punkcie informacji turystycznej, wcześniej uzgodnij cenę i godziny. Wygodne buty są ważniejsze niż sądzisz: bruk, schody i długość trasy są większe niż pokazuje mapa.
Garbarnie i rzemiosło
Garbarnie to miejsce, które przyciąga wszystkich odwiedzających i naprawdę robi wrażenie: odkryte kamienne baseny z barwnikami i białymi cieczami do zmiękczania skór, cały proces odbywa się ręcznie i na powietrzu. Chouara, przy medresie Saffarin, jest największa z trzech w mieście i działa od jedenastego wieku. Ogląda się ją z tarasów okolicznych sklepów, wejście jest bezpłatne, jeśli przejdziesz przez sklep ze skórami; mały napiwek jest tu zwyczajowy, ale nikt nie naciska.
Skóra to tylko jedna z wielu tradycyjnych branż. W Fezie robi się także najwięcej zellig, czyli mozaiki z ciętych kafli, a także rzeźbione stiuki i malowane drewno. warto widać to w medresach, gdzie rzemiosło sięgało mistrzostwa: Bou Inania, al-Attarine, Saffarin, wszystkie są niewielkie, bogato zdobione i otwarte dla zwiedzających. Podobną rolę pełniły funduki, karawanseraje dla kupców, których w medynie ponad sto; ten przy Nejjarine to dziś muzeum rzemiosła drewnianego. Hammamy też dalej działają, nie są eksponatami: czternastowieczne łaźnie Saffarin i al-Mokhfiya służą mieszkańcom. Wieczorną wizytą z ręcznikiem zobaczysz Fez takim, jakiego nie ma w przewodniku.
Jak dojechać: lotnisko i kolej
Lotnisko Fes-Saiss leży około trzynaście kilometrów od centrum, a nowy terminal z 2017 roku obsługuje do około dwóch i pół miliona pasażerów rocznie. Autobus 16 kursuje między terminalem, dworcem kolejowym i autobusowym za kilka dirhamów i jedzie do stacji około czterdziestu minut. Taksówki czekają przed terminalem, kurs do centrum kosztuje około 150 dirhamów, cenę warto ustalić przed wsiadaniem.
Dworzec kolejowy jest w Ville Nouvelle, niedaleko hoteli, około dwadzieścia minut jazdy od bram medyny. Pociągi jadą na wschód do Ujdy i na zachód do Meknesu, Rabatu, Casablanki oraz Tangeru. To dobry przystanek na trasie kolejowej, nie miejsce, do którego trzeba specjalnie dojeżdżać. Jeśli przyjeżdżasz z Marrakeszu, zdecydowanie polecamy pociąg, a nie samochód.
Kiedy jechać
Fez leży w głębi kraju i na wysokości 414 metrów, klimat to bardziej śródlądowe Maroko niż wybrzeże. Lata bywają naprawdę gorące, zimy chłodne, a najprzyjemniejszy czas na przyjazd to wiosna lub jesień.
Dane z lotniska pokazują średnie maksymalne temperatury: 16 stopni w styczniu i 35,1 w lipcu i sierpniu, roczna średnia to 24,7. Roczna suma opadów to około 488 mm, głównie między listopadem i marcem. Śnieg nie jest tu rzadkością: spada raz na kilka lat, na wzgórzach wokół bywa częściej. Fez ma około 3 100 godzin słońca rocznie, więcej niż większość Europy w dobrym roku.
W praktyce latem najbardziej liczą się chłodne poranki i wieczory; zimowy pobyt oznacza ciepły płaszcz, w cieniu zimno, na tarasie w słońcu ciepło. Wiosną i jesienią można chodzić po Fezie cały dzień, a to jedyny sposób, by naprawdę poznać miasto.
Internet i połączenia
Internet w Fezie to nie luksus, tylko sposób na orientację. Telefon, który działa, bardzo się tu przydaje: mapa offline pokazuje, gdzie skręca uliczka, aplikacja tłumaczy szyld, a wiadomość do riadu pozwala łatwo dać znać, gdy zabłądzisz.
W miastach Maroka sieć jest mocna i Fez nie jest wyjątkiem, także w starej części miasta. Kwestia to sposób uzyskania internetu, a wybór jest taki jak wszędzie w kraju: pakiet roamingowy własnego operatora, lokalna karta SIM z rejestracją lub podróżna eSIM instalowana jeszcze przed wylotem. Jeśli zostajesz krótko i masz przed sobą labirynt uliczek, ta ostatnia opcja zwykle oszczędza czas i stres.
Noclegi i jedzenie
Najważniejszy wybór: spać w murach czy poza nimi? Riad w medynie daje kontakt z miastem od rana, jest cicho, rozgrzewają się piece chlebowe, ale wiąże się to z koniecznością transportu bagażu na piechotę i możliwością zgubienia się wracając nocą. Hotel w Ville Nouvelle oferuje taksówkę, parking i tradycyjny adres, ale oddziela od atmosfery starego miasta.
Fez to miasto dla tych, którzy lubią jeść. Miejscowa specjalność to tanjia, mięso pieczone powoli w glinianym naczyniu w ogniu hammamu, a kuchnia jest tu sycąca i prosta, bez zbędnych ozdobników typowych dla turystycznych lokali w innych miastach. Wybieraj miejsca, gdzie menu jest krótkie.
Pomysły na wycieczki
Meknes leży pół godziny jazdy pociągiem, to spokojniejsze z miast cesarskich, ze starą zabudową i bramami większymi niż rozmiar miasta wskazuje. Volubilis, ruiny rzymskiego miasta, są za Meknesem i warto pojechać tam samochodem lub współdzieloną taksówką. Chefchaouen, niebieskie miasteczko w górach Rif, jest kilka godzin na północ i lepiej zaplanować nocleg niż szybki wypad. Bliżej są Sefrou i wzgórza Środkowego Atlasu, ulubione miejsce mieszkańców na weekendowy wypad, a Sidi Harazem to stara uzdrowiskowa cieplica po drodze za miasto.
Jedna uwaga z ostrzeżeń brytyjskiego Foreign, Commonwealth and Development Office, która obejmuje zarówno wzgórza, jak i wybrzeże: nie wszystkie formy aktywności (np. trekking) są automatycznie w polisie podróżnej, warto to sprawdzić przed rezerwacją.
Fez docenia się przy drugim spacerze. Pierwszy to błądzenie, drugi to już rozpoznane rogi ulic i pewność, gdzie skręcić, a przy trzecim spokojnie pijesz herbatę tam, gdzie lokalni grają w karty i nikt niczego ci nie proponuje. Daj sobie dwa dni, to miasto, do którego potem wracasz myślami.